A A A

Badania nad wzrostem i rozwojem twarzy oraz narządu żucia

Od dawna uczeni dążyli do wykrycia praw rządzących wzrostem i do określenia prawidłowości rozwojowych twarzy, szczęk, łuków zębowych i zgryzu. Jeden z pierwszych zapoczątkował te badania John Hunter w 1771 r., stosując metodę nakładania diagramów szczęki, wykonywanych w różnym wieku. Tomes (1848 r.) badał wzrost żuchwy, używając pewnych określonych punktów stałych w celu dokonania odpowiednich pomiarów żuchwy. Również Keith i Campion (1922 r.) określili pewną liczbę stałych punktów w szczęce i w żuchwie dla wykonywania pomia-rów w różnym wieku, aby ustalić, jak postępuje wzrost we wszystkich kierunkach. Brash (1924 r.), odnosząc się krytycznie do wspomnianych metod pomiarowych, prowadził badania na świnkach, karmiąc je marzanną farbiarską, która zabarwiała na czerwono kości rosnące w okresie jej spożywania. Karmił on zwierzęta tym barwnikiem około 14 tygodni, po czym przerywał karmienie na okres 3—4 tygodni przed ich zabiciem. Kość starsza była zabarwiona na czerwono, a młodsza (po przerwaniu karmienia) była niezabarwiona. Tą drogą autor mógł stosunkowo dokładnie określić miejsca i kierunki wzrostu nowej kości. W późniejszym okresie, w 1948 r., James Scott śledził wzrost szczęki używając do eksperymentu prosiąt. Badania prowadzone na zwierzętach rzucały pewne światło na przebieg wzrostu, lecz wnioski nie mogły być przenoszone przez analogię na przebieg tych procesów u ludzi. Toteż raczej dążono do obserwacji tych zjawisk na materiale ludzkim. W latach 1924—1935 wysuwają się na czoło prace Cieszyńskiego nad wzrostem szczęk. Cieszyński, jako zwolennik stosowania metod antropologicznych, badał w określonych i porównywalnych warunkach statycznych czaszki dzieci zmarłych w różnym wieku. Czaszki orientował według płaszczyzny poziomej — frankfurckiej i płaszczyzny środkowej — strzałkowej, oraz przyjął płaszczyznę oczodołową zewnętrzną dla orientacji w przebiegu wzrostu w kierunku przednio-tylnym. Płaszczy-zna oczodołowa Cieszyńskiego odpowiada przekrojowi czołowemu czaszki, poprowadzonemu prostopadle do płaszczyzny frankfurckiej przez zewnętrzne brzegi oczodołu i przez dźwigar czołowo-jarzmowy. Płaszczyzna pozioma frankfurcka, wprowadzona w 1872 r. przez Iheringa, została przyjęta na zjeździe antropologów we Frankfurcie w 1884 r. jako podstawowa płaszczyzna w różnych badaniach czaszkowych. Odpowiada ona przekrojowi poziomemu czaszki poprowadzonemu przez dwa punkty, tzw. oczne (orbitale), i dwa punkty uszne (tragion). Punkt oczny kostny znajduje się na najniższym brzegu dolnym oczodołu w jego środkowej części. Punkty oczne leżą symetrycznie po obu stronach twarzy. Punkt uszny, również symetryczny, znajduje się na najwyższym brzegu kostnego zewnętrznego otworu słuchowego. Płaszczyzna pozioma frankfurcka poprowadzona przez te 4 punkty jest równoległa do poziomu ziemskiego. Dzieli ona głowę i twarz na część górną i dolną. Płaszczyzna środkowa-strzałkowa przebiega przez szereg umownych punktów na głowie i twarzy, leżących w linii środkowej ciała, jak: vertex (najwyższy punkt na szczycie głowy), nasion (punkt leżący na środku szwu czołowo-nosowego), subnasale (punkt kostny położony we wgłębieniu na przejściu nosa w; szczękę, poniżej kolca nosowego przedniego), gncthion (najniższy i najbardziej wysunięty do przodu punkt kostny na dolnym brzegu żuchwy) i inne. Płaszczyzna strzałkowa jest prostopadła do płaszczyzny frankfurckiej, dzieli ona czaszkę na część prawą i lewą. Stosując wspomnianą metodę badań, Cieszyński zaobserwował, że po wy-rośnięciu uzębienia mlecznego (2 i pół lat) płaszczyzna oczodołowa zewnętrzna przebiega w okolicy zęba pierwszego trzonowego mlecznego. W miarę postępu lat płaszczyzna oczodołowa zewnętrzna przesuwa się coraz bardziej do tyłu. W obrębie płaszczyzny oczodołowej zewnętrznej znajdują się kolejno zęby drugie trzonowe mleczne, wreszcie zęby pierwsze trzonowe stałe. Od okresu ustalenia się w zgryzie pierwszych zębów trzonowych stałych, co przypada na 7—8 rok oraz w późniejszych okresach rozwojowych twarzy i szczęk, płaszczyzna oczodołowa' zewnętrzna przechodzi stale, przez główną oś pionową zęba pierwszego trzo nowego górnego stałego. W ten sposób Cieszyński dowiódł, że wzrost szczęk i łuków zębowych odbywa się ku przodowi do czasu wyrżnięcia się zębów pierwszych trzonowych i zazębienia się ich guzków. Pa tym okresie wzrost szczęki i żuchwy odbywa się wyłącznie ku tyłowi przez nawarstwienie do tyłu wyrostków zębodołowych dla zębów drugich i trzecich trzonowych. Badania te i wnioski zostały ogłoszone przez Cieszyńskiego w 1935 r. na zjeździe w Bolonii. Później potwierdzili je inni autorzy, stosujący odmienne metody. Badania prowadzone na czaszkach dzieci zmarłych budziły wątpliwości, bowiem czynnik patogenny, który spowodował śmierć dziecka, upośledzał również rozwój jego kośćca. Poszukiwano więc metod umożliwiających przeprowadzanie badań na dzieciach żywych. Tego rodzaju badania prowadził Hellman (1927 r.) przy użyciu metod antropometrycznych i .biometrycznych oraz Broadbent i Brodie (1931—1937 r.) przy użyciu nowej techniki radiologicznej (tele-rentgenografii). Antropometria jest działem antropologii. Hrdlićka określił ją jako „usystematyzowaną sztukę mierzenia i dokonywania obserwacji na człowieku, jego mózgu i innych organach za pomocą sposobów i metod, na których najbardziej można polegać dla celów naukowych". Jest to metoda stosowana od wieków dla zobrazowania wzorca ludzkiego. Według Schrodingera (Irlandia) na wzorzec ludzki składają się cztery wymiary, trzy wymiary przestrzenne plus czas, Kraniometria jest jednym z działów antropometrii obejmującym zakres badań nad wzorcami czaszek ludzkich Badania Cieszyńskiego w Polsce a Hellmana w USA są przykładem zastosowania metody kranio-metrii w ortodoncji. Z przyczynkowych badań kraniometrycznych rozwinęła się dzisiejsza cefalometria. Cefalometrię rentgenograficzną zapoczątkowali równocześnie i niezależnie od siebie: Hofrath w Europie i B. Holly Broadbent w USA w 1931 r. Hellman oparł swe studia nad wzrostem twarzy na klinicznych objawach anatomicznych wyrażających stosunek rozwoju uzębienia dó wzrostu twarzy. Nie kierował się wiekiem chronologicznym, lecz wiekiem rozwojowym uzębienia. Mierzył przybytki we wzroście twarzy w zależności od okresów wyrzynania się zębów. Hellman, uważając, że objawem anatomicznym najbardziej zauważalnym klinicznie jest wyrzyna-nie się zębów, ujął ten proces w fazy rozwojowe na podstawie obrazów ząbkowania osiągniętych w pewnych okresach życia. Podział Hellmana przedstawia się następująco: Faza I Podokres A — Bezzębie niemowlęce Podokres C — Zęby mleczne wyrżnięte oprócz drugich zębów trzonowych Faza II Podokres A — Uzupełnienie uzębienia mlecznego Podokres C — Stan wyrzynania się pierwszych zębów stałych trzonowych Faza III Podokres A — Uzupełnienie wyrzynania się pierwszych zębów trzonowych stałych i wymiana siekaczy mlecznych na stałe Podokres B—Wymiana mlecznych zębów trzonowych i kłów Podokres C—Stan wyrzynania się drugich stałych zębów trzonowych Faza IV Podokres A—Uzupełnienie wyrzynania się drugich zębów, trzonowych stałych Podokres C — Stan wyrzynania się trzecich zębów stałych trzonowych Faza V — Uzupełnienie wyrzynania się trzecich zębów stałych trzonowych. Określenia: „stan wyrzynania" odnosi się do obrazu klinicznego, gdy korona zęba przebiła dziąsło, lecz nie jest całkowicie odsłonięta. Określenie „zęby wyrżnięte" oznacza całkowite odsłonięcie koron, lecz nie osiągnięcie płaszczyzny zgryzowej. „Uzupełnienie wyrzynania" oznacza dojście zębów do płaszczyzny zgryzowej, tj. spotkanie się z zębami przeciwstawnymi przy zwarciu szczęk. Zróżnicowanie etapów wzrostu poszczególnych zębów lub grup zębowych wskazuje, że w pewnych okresach życia zęby, mimo obecności w jamie ustnej, nie podjęły jeszcze funkcji żucia na skutek braku zetknięcia powierzchni siecznych i żujących. W tym ujęciu jest odzwierciedlony obraz rozwoju zgryzu (occlusio). Fazy II-A, C i IV-A, kiedy dokonało się uzupełnienie wyrzynania zębów mlecznych i uzupełnienie wyrzynania zębów stałych, są tymi etapami, w których wszystkie zęby obu szczęk (oprócz zębów mądrości) osiągają szeroką płaszczyznę zwarcia (occlusio) tzw. płaszczyznę zgryzową, która jest miernikiem wydajności czynnościowej narządu żucia. Podział rozwoju uzębienia wg Hellmana w zestawieniu z okresami rozwoju osobniczego przedstawia się następująco: Faza I — A, C — odpowiada okresowi niemowlęctwa i okresowi poniemowlęcemu. Faza II — A, C — odpowiada rozwojowi dziecka w okresie przedszkolnym. Faza III — A, B, C — odpowiada rozwojowi dziecka w okresie szkolnym. Stosownie do powyższego podziału Hellman mierzył przyrosty we wzroście twarzy w różnych okresach wyrzynania się zębów. Dla tego celu wykonywał pomiary twarzy u chłopców i dziewcząt począwszy-ód końcowego stadium fazy II A (wiek około 5ł/2 1.) do końcowego stadium fazy V (wiek 21—23 lata). Metoda kraniometryczna Hellmana polega na klinicznych pomiarach wysokości, szerokości i głębokości (długości) twarzy anatomicznej (morfologicznej). W pomiarach Hellman określa całkowitą wysokość twarzy od nasady nosa (punkt nasion) do dolnego brzegu żuchwy (punkt gnathion). Wysokość górnej części twarzy mierzy od nasady nosa (punkt nasion) do dolnego brzegu wyrostka zębodołowego między siekaczami górnymi (punkt prosthion). Wysokość dolnej części twarzy mierzy od dolnego brzegu żuchwy (punkt gnathion) do dolnego brzegu wyrostka zębodołowego między siekaczami dolnymi (punkt inlradentale). Całkowitą wysokość zębową mierzy od punktu prosthion do inlradentale, wysokość nosa — od punktu nasion do subnasale. Poza tym mierzy wysokość górnego odcinka twarzy łącznie z zębami od punktu nasion do punktu incision superius (leżącego na dolnym brzegu siekacza górnego). Wysokość gałęzi żuchwy mierzy od punktu articulare, tj. punktu przecięcia tylnego konturu wyrostka kłykciowego z kością skroniową -do kąta żuchwy w punkcie gonion, leżącym na skrzyżowaniu gałęzi żuchwy z trzonem żuchwy. Łącznie uwzględnia 7 wymiarów. W pomiarach szerokości twarzy uwzględnia szerokość w obrębie kości jarzmowych mierzoną między punktami zygion, które są najbardziej bocznymi punktami na łukach jarzmowych, odległość wyrostków kłykciowych mierzoną między punktami articulare, odległość kątów żuchwy (szerokość żuchwy) mierzoną między punktami gonion oraz szerokość nosa mierzoną między najbardziej na zewnątrz położonymi punktami ńa skrzydłach nosa punkt alare. "W pomiarach głębokości twarzy (czyli długości) przyjmuje odległości punktów profilu nasion, subnasale, prosthion incision superius, iniradentale i menton (najniższy skórny punkt na brodzie) od środka zewnętrznego otworu usznego (punkt auriculo). Poza tym odległość wyrostka kłykciowego (punkt articulare) od brody (punkt menton) oraz długość trzonu żuchwy, tj. odległość punktu menton do gonion. Łącznie 8 pomiarów Hellman prowadził badania na dzieciach z prawidłowym zgryzem, opierając się na wyżej wymienionych 19 pomiarach twarzy oraz na stadium rozwoju uzębienia, uwzględniał ponadto wiek chronologiczny dziecka, jego wzrost i wagę. W ten sposób powiązał wzrost twarzy z fizycznym rozwojem osobnika. Z zebranych danych zestawił tabele, w których uwidocznił procentowy wzrost wysokości i wagi oraz proporcje wzrostu twarzy w różnych wymiarach w stosunku do definitywnych stopni rozwoju uzębienia. Tą drogą udowodnił, że: 1) wzrost i rozwój twarzy postępuje równolegle z rozwojem uzębienia, gdyż powiększenie się wymiarów twarzy pozostaje w ścisłej zależności od stopnia zróżnicowania uzębienia, 2) wzrost różnych części twarzy jest bardziej wydatny w jednych odcinkach czasu niż w innych, 3) w każdym przypadku wzrost jest intensywniejszy w jakimś szczególnym okresie, który nazwał okresem maksymalnego wzrostu. Badania Hellmana obejmują również zagadnienie kształtowania się okluzji w związku ze wzrostem twarzy. Wpływ na rozwój okluzji mają czynniki wewnętrzne ogólne, mianowicie genetyczne, wrodzone, odżywcze, miejscowe warunki zębowo-twarzowe, czynniki z otoczenia, a także przemiana materii, oraz czynności gruczołów dokrewnych. Ustalenie normalnej okluzji zębów zależy od normalnego wyrzynania, rozwoju i funkcji poszczególnych zębów, od uzębienia jako całości, od rozwoju i wzrostu wyrostka zębodołowego, szczęk i twarzy. Wszystkie te czynniki są współzależne między sobą i z kolei uzależnione od rozwoju i wzrostu całego organizmu. Zwiększony wzrost twarzy w wymiarze szerokości i głębokości występuje przed wyrzynaniem zębów, natomiast w wymiarze wysokości — po ich wyrżnięciu. Twarz wzrasta stosunkowo więcej w wymiarze wysokości i głębokości niż szerokości. Wzrost twarzy w wymiarze szerokości odbywa się na skutek nawarstwiania kości na wolnych powierzchniach. Wzrastają na boki ściany boczne podniebienia i łuki jarzmowe. Po zakończeniu wyrzynania uzębienia mlecznego, a szczególnie przed wyrżnięciem pierwszego trzonowca stałego (okr.es J.IA — IIC), poprzeczny wymiar twarzy osiąga 4/5 całkowitej szerokości twarzy człowieka dorosłego. Dzieje się to na skutek wzrostu oczodołów i wzrostu odległości między punktami gonion i zygion. Stały rozwój i wzrost nosa oraz szczęki zależy od prawidłowej czynności oddychania, rozwój zaś żuchwy — od czynności żarcia w czasie wzrostu. Wzrost twarzy w kierunku przednio-tylnym najintensywniej przebiega przed i podczas wyrzynania poszczególnych stałych trzonowców (okresy: IIC, HIC i IVC). Zwykle wzrost twarzy ku przodowi występuje jednocześnie ze wzrostem ku przodowi czołowej części czaszki. W tym samym czasie wzrasta ku tyłowi podniebienie oraz wyrostek zębodołowy, dzięki czemu tworzy się miejsce dla mających się wyrżnąć trzonowców. Pierwszy okres wzrostu twarzy w kierunku przednio-tylnym występuje mniej więcej około 5.—6. roku życia, drugi — około 12., zaś trzeci — około. 16. roku życia. Głębokość twarzy powiększa się również na skutek wzrostu wyrostka zębodołowego do przodu, gdy wyrzynają się siekacze stałe. Przed i w czasie wyrzynania II i III trzonowca przyrostowi głębokości twarzy towarzyszy znaczny przyrost wysokości. Szczęka ulega przesunięciu ku dołowi i przodowi. Żuchwa wzrasta w kierunku przednio-tylnym silniej niż szczęka, wskutek tego żuchwa u człowieka dorosłego jest silniej wysunięta do przodu niż u dziecka. Wzrost twarzy pionowy jest uwarunkowany czynnością oddychania, wzrostem zatok szczękowych oraz rozwojem wyrostka zębodołowego i wyrzynaniem zębów. Wzrost pionowy nie zawsze występuje jednocześnie ze wzrostem ku przodowi. Wzrost pionowy zaczyna się w pierwszych 6 mies. życia i uzależniony jest od rozwoju nosa. Trwa nadal podczas ząbkowania mlecznego, wyrażając się we wzroście ku dołowi i na zewnątrz wyrostka zębodołowego. Następnie pionowy wzrost wzmaga się w okresie MA i MB "u dziewcząt i HIC do IVA u chłopców. Hellman uważa, że o rozwoju osobnika decydują jego indywidualne właściwości rozwojowe, a nie lata. Dotyczy to zarówno ogólnego rozwoju osobnika, jego wzrostu i wagi jak i wzrostu twarzy. Broadbent prowadził badania nad wzrostem twarzy i rozwojem uzębienia z zastosowaniem techniki rentgenograficzno-cefalometrycznej, a mianowicie za pomocą wykonywania standaryzowanych rentgenogra-mów ortodiagraficznych. Są to rentgenogramy wykonywane wg tych samych linii równoległych w różnych okresach czasu. Tą metodą Broadbent wykazał zarówno przybytki we wzroście głowy, jak i przebieg rozwoju poszczególnych zębów od stadium zawiązka, poprzez procesy wap-nienia i wyrzynania, aż do końcowej jego pozycji w łuku zębowym. Broadbent wykonując seryjne zdjęcia rentgenowskie u dzieci w dynamice rozwoju prześledził prawa wzrostu twarzy oraz wykazał, że można tą metodą wykryć wczesne oznaki odchyleń we wzroście. Rentgenogramy ortodiagraliczne uzyskiwał dzięki użyciu dwóch prostopadłych do siebie tubusów X. Stałą pozycję głowy uzyskiwał przez zastosowanie cefalostatu ze skalibrowanym słupkiem, głowę w cefalostacie ustawiał wg płaszczyzny frankfurckiej przez wprowadzenie do zewnętrznych otworów Usznych 2 bolców i nastawienie wskaźnika (strzałki) na lewy punkt oczny, "który znajduje się na tym samym po-7iomie co bolce uszne. Następnie głowa zostaje zorientowana w płaszczyźnie strzałkowej i umocowana w tej pozycji za pomocą „łapki" na siodełku nosa. Zdjęcia wykonywał z odległości 1 m 60 cm (5 stóp angielskich) od filmu. Broadbent prowadził badania na dzieciach w różnych fazach rozwojowych aż do okresu dojrzałości. Ze zdjęć robił kopie rysunkowe głowy, twarzy i zębów, nakładał jedną na drugą i w ten sposób ze zdjęć tego samego dziecka wykonanych w różnych fazach jego rozwoju mógł wnioskować o postępie jego wzrostu, mógł określić kierunki wzrostu oraz mógł mierzyć przybytki we wzroście. Nakładając na siebie zdjęcia różnych osobników w odmiennych fazach rozwojowych upewnił się co do stałych tendencji kierunkowych we wzroście. Dla określenia postępu i kierunku wzrostu posługiwał się płaszczyzną 3olton-na-sion i szeregiem punktów antropometrycznych, jak nasion, subnasale, incision, gnathion, orbitale, porion, zygion itd. Nakładane na siebie kopie rentgenogramów orientował wg linii Bolton-nasion i określonego w przestrzeni punktu, który nazwał punktem ,,R" (rejestracyjnym). Płaszczyzna Bolton-nasion jest określana przez dwa symetryczne punkty Boltona leżące ty okolicy potylicy i przez pojedynczy punkt nasion na twarzy. Punkt Bolton leży na szczycie zagłębienia ku tyłowi od kłykcia potylicznego. Kierunek płaszczyzny Bolton-nasion odpowiada w przybliżeniu biegowi podstawy czaszki, dzieląc głowę na część mózgową i twarzową. Punkt „R", będący punktem orientacyjnym przy nakładaniu szkiców na siebie, leży w połowie linii przeprowadzonej ze środka siodła tureckiego prostopadle do płaszczyzny Bolton-nasion, Broadbent, wprowadzając płaszczyznę odpowiadającą podstawie czaszki, nie wykluczał płaszczyzny frankfurckiej i oczodołowej, które dotychczas stosowano w badaniach trzewio-czaszki oraz stosunku uzębienia i zgryzu do twarzy. Płaszczyzny te tworzą z płaszczyzną Bolton-nasion określony kąt, którym Broadbent posługuje się badając wzrost mózgoczaszki, twarzy i uzębienia. Wyjaśnić należy, że Broadbent dla wykreślenia płaszczyzny frankfurckiej bierze pod uwagę punkt porion (a nie tragion). Punkt porion znajduje się w miejscu przecięcia górnego brzegu zewnętrznego otworu słuchowego z limą pionową przechodzącą przez środek otworu usznego. Na tej podstawie Broadbent wykazał, że wzrost twarzy postępuje do przodu i w dół, co stanowi podstawową cechę normalnego rozwoju twarzy oraz że w postępie wzrostu zachowany jest pewien porządek ustalony prawami natury. Poza tym wykazał on, że wzrost uzębienia zharmonizowany jest ze wzrostem szczęk. Z serii badań opartych na podstawie rentgenogramów tego samego osobnika wykonywanych w kolejnych odstępach czasu wynikło, że określony jest również kierunek wędrówki zębów podczas wzrostu szczęk. Droga, którą przesuwają się zęby sieczne, jest wyrazem postępu wzrostu kośćca. Biegnie ona wzdłuż linii prostej od góry do dołu i do przodu. Badania te dowiodły również, że zaburzenia we wzroście można zauważyć wcześnie, ponieważ uwidaczniają się one w zachwianiu prostolinijności postępu drogi zębowej.Allan Brodie, opierając się na metodzie Broadbenta, pogłębił badania nad rozwojem twarzy szczęk i uzębienia. Mianowicie podzielił on głowę na'odcinek: mózgowy, nosowy, szczęki i żuchwy oraz wydzielił płaszczyznę zgryzową. Badania dotyczyły dzieci od 3 miesięcy do 8 lat. Diagramy orientował wg linii poprowadzonej od punktu S (środek siodła tureckiego) do punktu nasion, przyjmując, że odpowiada ona przedniej części podstawy czaszki, z którą łączy się kościec twarzy. Badania Brodiego potwierdziły wyniki Broadbenta, że wzrost odbywa się po liniach prostych. Ponadto dowiódł on, że: 1) wzorce przybytków we wzroście poszczególnych składników twarzy, jak i całej głowy zachowują kształty figur geometrycznych z dużą tendencją do równoległości, 2) podstawa szczęki, płaszczyzna zgryzowa i podstawa żuchwy utrzymują stały stosunek kąta do podstawy czaszki, 3) zmiana ksztatłu twarzy w zakresie kąta żuchwy jest wynikiem procesów wzrostowych w wyrostku kłykciowym, a nie w kącie żuchwy, jak dotąd przypuszczano, 4) w procesie wzrostu zęby pierwsze trzonowe górne stałe wykazują stały stosunek do podstawy czaszki, dolne zaś do podstawy żuchwy, 5) poszczególne części twarzy utrzymują stałe proporcje podczas wzrostu na wysokość. 6) wzrost żuchwy ku przodowi w okolicy punktu gnathion postępuje szybciej do 4. roku życia, po czym stosunki wzrostowe w twarzy ustalają się, 7) twarz jako całość wędruje do przodu i dołu wzdłuż linii przechodzącej przez siodło tureckie, ząb trzonowy pierwszy górny stały i punkt brody gnathion. Badania Brodiego potwierdziły fakt, że szybkość wzrostu zmniejsza się w miarę postępu lat. Różnice w tempie wzrostu są tak rozłożone, że mimo ich istnienia wędrówka różnych anatomicznych punktów wskazuje na prostolinijny szlak postępu. Badania Broadbenta i Brodiego odkryły prawa kierujące wzrostem twarzy, szczęk i zębów. Naświetliły również stosunki i współzależności w procesie rozwoju m;ę-dzy wzrostem narządu żucia (szczęka, żuchwa i zęby) a twarzą i mózgo-czaszką. Wyniki tych badań potwierdziły wnioski wcześniej wyprowadzone przez Hellmana i Cieszyńskiego.